تحلیلگران سیاسی پیش‌ا ز این چنین سناریویی را پیش‌بینی کرده بودند. با وجود اینکه نظرسنجی‌ها وضعیت بهتری را برای حزب کارگران (PT) متعلق به لولا نشان می‌دادند، در روزهای پایانی تبلیغات به دلیل احساسات ضد این حزب و نارضایتی ناشی از برآورده نشدن انتظارات مصرف‌کنندگان شاهد تغییر آرا بودیم. این وضعیت حتی در زمان کاهش تورم و نرخ پایین بیکاری رخ داد.
با این حال، رقابت همچنان بسیار نزدیک است و دو نامزد اکنون باید در دور دوم انتخابات در ۲۵ اکتبر به مصاف هم بروند.
تاکنون روند انتخابات بدون حادثهٔ جدی پیش رفته
انتخابات به‌تنهایی دموکراسی را نمی‌سازد. اما به گفتهٔ دو چهرهٔ برجستهٔ علوم سیاسی یعنی جوزف شومپیتر و آدام پرژورسکی، انتخابات آزاد یکی از شرایط لازم برای بقای آن است؛ سازوکاری که در آن رهبران به‌طور دوره‌ای برای کسب آرا رقابت می‌کنند و نامزد شکست‌خورده با پذیرش باخت خود کنار می‌رود.
البته این دیدگاهی ابزاری است و کسانی که انتظاری فراتر از برگزاری انتخابات از دموکراسی دارند به‌شدت با آن مخالفت می‌کنند. اما دقیقاً به همین دلیل است که باید این موضوع را روز پس از دور نخست انتخابات برزیل یادآوری کرد. اینکه بتوان دولت‌ها را از طریق صندوق‌های رأی انتخاب کرد و به نتیجه احترام گذاشت بدون اینکه کسی دست به سلاح ببرد یا در پادگان‌های نظامی تحصن کند دستاورد کوچکی نیست.
از سال ۱۹۸۹ یعنی سال برگزاری نخستین انتخابات مستقیم ریاست‌جمهوری در برزیل پس از پایان دیکتاتوری نظامی، حزب کارگران همواره یکی از رقبای اصلی بوده و همیشه در میان دو حزب برتر قرار گرفته است.
در هفت دوره از ده دورهٔ انتخابات، لولا دا سیلوا نامزد این حزب بوده است. او در سه دوره پیروز شد و اکنون بار دیگر به دور دوم راه یافته است.
در سه انتخابات اخیر (سال‌های ۲۰۱۸، ۲۰۲۲ و ۲۰۲۶) طرف دیگر رقابت در دست راست افراطی بوده است؛ جریانی که ژائیر بولسونارو در دو دورهٔ اول و اکنون پسرش فلاویو بولسونارو نمایندگی آن را بر عهده دارند زیرا پدر در حال حاضر تحت بازداشت خانگی است.
در سال ۲۰۱۸ ژائیر بولسونارو پیروز شد. جریان راست حول محور او دوباره سازماندهی شد و عمدتاً بر برنامه‌های اخلاقی محافظه‌کارانه متمرکز شد؛ برنامه‌هایی مانند دفاع از ارزش‌های مسیحی، حمایت از دیکتاتوری نظامی و مخالفت با حقوق جنسی و باروری با تأکید شدید بر تقویت نقش‌های سنتی جنسیتی.
در سال ۲۰۲۲ لولا دا سیلوا که پیش‌تر به اتهام دخالت در پرونده‌های فساد مالی بازداشت شده بود بار دیگر نامزد شد و توانست ژائیر بولسونارو را که به دنبال انتخاب مجدد بود شکست دهد. در اقدامی که نادیده‌گرفتن اصول اولیهٔ دموکراسی بود هواداران راست افراطی بولسونارو یک روز پس از انتخابات جاده‌ها و پادگان‌های نظامی را اشغال کردند تا مخالفت آشکار خود را با پذیرش شکست نشان دهند.
آن‌ها که ابتدا مهار شده بودند پس از مراسم تحلیف در اقدامی سازمان‌یافته در ۸ ژانویهٔ ۲۰۲۳ بازگشتند. در این روز گروه‌های سازمان‌یافته از هواداران بولسونارو به ساختمان‌های قوای سه‌گانه در پایتخت یورش بردند و آن‌ها را تخریب کردند؛ اقدامی شبیه به حمله به ساختمان کنگرهٔ آمریکا در ۶ ژانویهٔ ۲۰۲۱. خرابکاری در کنگرهٔ ملی، کاخ ریاست‌جمهوری پلانالتو و دیوان عالی فدرال به محکومیت صدها تن از هواداران بولسونارو منجر شد.
با توجه به شدت این اقدامات، دیوان عالی فدرال (STF) خود ژائیر بولسونارو را به عنوان رهبر سازمان مجرمانه‌ای که برای کودتا تلاش می‌کرد در کنار افسران ارشد نظامی و یک نمایندهٔ مجلس فدرال به زندان محکوم کرد.
نظرسنجی‌های بی‌ثبات
این سومین باری است که هواداران حزب کارگران و هواداران بولسونارو در رقابتی تنگاتنگ برای ریاست‌جمهوری به دور دوم می‌روند. در طول مبارزات انتخاباتی امسال، پیش‌بینی‌های نظرسنجی‌ها حتی بیش از یک هفته هم ثبات نداشتند. علوم سیاسی برای چرایی این وضعیت توضیحاتی دارد.
حزب کارگران پایگاهی سنتی و وفادار دارد که حدود ۳۰ درصد آرا را تضمین می‌کند و در مقابل، جبههٔ مخالف این حزب نیز حدود ۳۰ درصد آرا را به خود اختصاص می‌دهد. هرچند همهٔ چپ‌گرایان لزوماً هوادار حزب کارگران نیستند و هر مخالف این حزب نیز هوادار بولسونارو نیست اما این گروه‌ها هم‌پوشانی زیادی دارند.
بر اساس گزارش‌های اخیر، گرایش به راست افراطی فراتر از شخص بولسونارو در میان رأی‌دهندگان ریشه دوانده است. شواهد نشان می‌دهد که زنان تمایل بیشتری به لولا دا سیلوا دارند در حالی که تبشیری‌ها ترجیح قوی‌تری برای بولسونارو — چه پدر و چه پسر — دارند.
دور دوم انتخابات به‌ندرت نتیجهٔ دور نخست را تغییر می‌دهد هرچند این امر غیرممکن نیست. الگویی که در آن رئیس‌جمهور مستقر شانس بیشتری برای پیروزی داشت رو به تغییر است. در آمریکای لاتین، موج متمایل به چپ جای خود را به موج پیروزی نامزدهای راست افراطی داده است؛ پدیده‌ای که در آرژانتین و شیلی رخ داد.
پس از پایان انتخابات، باید قدرت نهادهای خود را فراتر از تضمین انتخابات منصفانه حفظ کنیم تا دموکراسی پایدار بماند. این موضوع به‌ویژه در شرایطی اهمیت دارد که راست افراطی — که بارها به نهادهای دموکراتیک حمله کرده و منکر علم بوده است — بزرگ‌ترین فراکسیون‌ها را در کنگره در اختیار خواهد داشت و ممکن است ریاست‌جمهوری را نیز به دست آورد.
بنابراین کارکرد این نهادها که اعضای آن‌ها گرایش‌های سیاسی متفاوتی دارند حیاتی‌تر می‌شود. وظیفهٔ آن‌ها تضمین اجرای قوانینی است که برای همه یکسان است و به حفظ استقلال قوای سه‌گانه و برگزاری انتخابات دوره‌ای منصفانه کمک می‌کند.
پاسداری از دموکراسی در پیروزی یا شکست
آدام پرژورسکی پژوهشگری که به دیدگاه حداقلی‌اش از دموکراسی شهرت دارد در کنفرانسی در پاریس در ماه می گذشته با اشاره به تحولات آمریکای لاتین و ابراز نگرانی عمیق از وضعیت ایالات متحده به دو نکته اشاره کرد. به گفتهٔ این کارشناس علوم سیاسی، نباید تصور کنیم با انتخاب نامزدی که او را نمی‌پسندیم دموکراسی از بین می‌رود؛ بلکه برعکس، این نشان‌دهندهٔ کارکرد درست سیستم است.
از سوی دیگر او اشاره کرد که در ایالات متحده، فرسایش دموکراسی در دورهٔ دوم دونالد ترامپ امکان برگزاری انتخابات منصفانه و دوره‌ای را که در آن شکست پذیرفته شود تهدید می‌کند. این هشداری برای برزیل است.
تا ۲۵ اکتبر مشخص نخواهد شد رئیس‌جمهور بعدی برزیل کیست. پیروز میدان هر کس که باشد قانون یکی است: انتخابات باید منصفانه برگزار شود و بازنده باید نتیجه را بپذیرد.
در این زمینه دو طرف کارنامهٔ یکسانی ندارند. لولا دا سیلوا در سه دورهٔ پیاپی انتخابات ریاست‌جمهوری شکست خورد اما اعضای حزب کارگران برای غارت کنگره به برازیلیا نرفتند. دربارهٔ راست افراطی نمی‌توان چنین گفت. آخرین باری که آن‌ها شکست خوردند شورش‌های ۸ ژانویهٔ ۲۰۲۳ آغاز شد و حتی پایه‌ای‌ترین مفاهیم دموکراسی رعایت نشد.
به همین دلیل تعهدی که اکنون از راست افراطی برزیل انتظار می‌رود دوگانه است.
اگر شکست بخورند باید آن را بپذیرند. اگر پیروز شوند باید در چارچوب قوانینی حکومت کنند که زمینهٔ پیروزی‌شان را فراهم کرده است؛ یعنی به قوهٔ قضاییه، مطبوعات، اپوزیسیون و این احتمال که چهار سال دیگر شکست بخورند احترام بگذارند.
یک دولت دموکراتیک باید فراتر از این‌ها عمل کند و دسترسی گروه‌های مختلف به قدرت و کاهش نابرابری را تضمین نماید. اما بدون این گام نخست، هیچ اقدام دیگری ممکن نیست. این همان گامی است که راست افراطی برزیل باید تضمین کند.
